إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ ، فإذا فعل لك نقض شهادة الأوّلين و جازت شهادة الآخرين ، يقول اللّه - عزّ و جل - : ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ . . . ؛ « 1 » و « 2 » يحيى بن محمد گفت : از امام صادق - عليه السلام - راجع به گفته خداوند - عزّ و جل - : « اى ايمان‌آورندگان ! چون مرگ يكى از شما فرارسيد براى وصيت خود ، دو شاهد عادل ، از خودتان يا از غير خودتان ، گواه گيريد . . . » پرسيدم ، فرمود : مقصود از آن دو تن كه از شمايند ، يعنى دو تن مسلمان و آن دو كه از غير شمايند ، يعنى از اهل كتاب و اگر اهل كتاب نيافتيد از مجوسان ؛ زيرا رسول خدا با مجوسان در مورد جزيه مثل اهل كتاب رفتار كرده است . توضيح اينكه ، هرگاه شخصى در غربت مشرف به مرگ شود اگر دو مسلمان يافت نشود دو مرد از اهل كتاب را شاهد مىگيرد سپس ورثه ، آنان را نگه مىدارند تا پس از نماز به خداوند - عزّ و جلّ - سوگند ياد كنند كه « به هيچ بهايى شهادت به دروغ ندهيم گرچه در مورد خويشان ما باشد و شهادت الهى را كتمان نكنيم كه از گناهكاران خواهيم بود . » فرمود : اين در صورتى است كه ولىّ ميت در شهادت ايشان شك داشته باشد . پس اگر آگاه شد كه آنان شهادت دروغ داده‌اند نمىتواند شهادت آنان را نقض كند تا دو شاهد ديگر بياورد كه در جاى آن دو شاهد بايستند و به خداوند سوگند ياد كنند كه شهادت ما از شهادت آن دو به حق نزديك‌تر است و ما از حق تجاوز نمىكنيم كه از ستمگران خواهيم بود . وقتى كه شهادت دادند ، شهادت آن دو تن نقض مىشود و شهادت اين دو نافذ مىافتد . خداوند مىفرمايد : « اين كار باعث مىشود شهادت واقعى دهند يا بترسند كه ديگران پس از قسم آنان قسم بخورند و دروغشان فاش شود » . 2 . سعد بن عبد اللّه ، قال : حدّثنا أحمد بن محمد بن عيسى ، عن الحسين بن سعيد ، عن الحسين بن علي ، عن حفص المؤدّب ، عن أبي عبد اللّه عليه السّلام في قول اللّه - عزّ و جل - : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا . . . « 3 » فذلك إذا كان مسافرا فحضره الموت ، أشهد ذوي عدل من أهل دينه فان لم تجدوا فآخران ممّن يقرأ القرآن من غير أهل ولايته . . . تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ عزّ و جلّ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى وَ لا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ * فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ

--> ( 1 ) . همان ، آيهء 108 . ( 2 ) . كافى ، ج 7 ، ص 4 ، ح 6 ؛ نك : تفسير قمى ، ج 1 ، ص 189 ؛ تفسير عيّاشى ، ج 1 ، ص 348 ، ح 218 ؛ تفسير برهان ، ج 1 ، ص 508 ، ح 4 ؛ تفسير صافى ، ج 2 ، ص 95 . ( 3 ) . مائده ( 5 ) آيهء 106 .